Năm 2018, tôi cùng một vàingười bạn đồng hành thực hiện một chuyến đi sâu vào lòng Tây Nguyên. Bằng cách trút bỏ lăng kính của những kẻ quan sát từ xa, chúng tôi chọn cách dìm mình vào dòng chảy đời sống bản địa. Chúng tôi cùng ăn mâm cơm đượm mùi khói bếp, cùng ngủ dưới mái nhà sàn, cùng đổ mồ hôi trên những nương rẫy đất đỏ bazan.
Và ở đó, giữa những lớp lang văn hóa chưa từng bị đứt gãy, chúng tôi nhận ra một sự hàm ơn sâu sắc. Dự án chụp ảnh chân dung tặng đồng bào ra đời từ chính sự hàm ơn ấy. Đó là một sáng kiến văn hóa, một cuộc đối thoại bình đẳng và đầy trắc ẩn giữa những người làm nghề với những “tàng thư sống” của đại ngàn.
Chạm vào nhịp đập bản địa
Văn hóa Tây Nguyên là một thực thể sống động, phập phồng và mãnh liệt. Nó nằm trong cách một người đàn ông Ja Rai vung rựa phát rẫy, trong ánh mắt hun hút của người mẹ Ê Đê bên khung cửi, và trong nếp nghĩ thuần hậu, thuận tự nhiên của những con người xem rừng là Mẹ, xem buôn làng là sinh mệnh.
Trong những ngày tháng cùng ăn, cùng ở và lao động với đồng bào, chúng tôi đã được tiếp nhận một khối tài sản khổng lồ. Đó là sự giàu có của một sức sống bền bỉ, không thể bị bẻ gãy bởi những khắc nghiệt của thời tiết hay sự thiếu thốn về vật chất. Chúng tôi học được cách nhìn thế giới qua lăng kính của họ: bớt đi sự phán xét của lối sống đô thị, thêm vào sự tĩnh tại và bao dung.
Tuy nhiên, tư duy phản biện của một người làm báo không cho phép tôi chỉ dừng lại ở sự lãng mạn hóa cái nghèo hay sự nguyên sơ. Ẩn sau vẻ đẹp kiêu hãnh của đại ngàn, vẫn có những khoảng trống bối rối khiến chúng tôi phải tự vấn.
Nghịch lý của sự hiện diện
Trong suốt chiều dài lịch sử tiếp biến văn hóa, hình ảnh đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên luôn là nguồn cảm hứng bất tận cho ống kính của những nhiếp ảnh gia, nhà làm phim, nhà báo. Hàng triệu bức ảnh đã được chụp, mang những khuôn mặt dạn dày sương gió ấy đi xa, xuất hiện trên các trang bìa tạp chí, các cuộc thi ảnh quốc tế hay những phòng trưng bày lộng lẫy.
Nhưng, có một nghịch lý xót xa mà chúng tôi quan sát được: Đa phần những người dân ở ngay tại buôn làng ấy, lại chưa từng sở hữu một tấm ảnh chân dung tử tế cho riêng mình.
Họ có thể là chủ thể của một bức ảnh đoạt giải thưởng lớn, nhưng trong góc nhà bằng gỗ mộc mạc của họ, không có lấy một khung hình lưu giữ lại khuôn mặt của chính họ, của cha mẹ hay con cái họ. Sự thiếu vắng một bức ảnh chân dung, nhìn ở góc độ văn hóa, là sự thiếu vắng một công cụ để xác lập nhân dạng cá nhân trong dòng chảy thời gian.
Nó phản ánh một sự bất bình đẳng vô hình trong cách truyền thông khai thác chất liệu bản địa: người ta đến lấy đi “hình ảnh” của đại ngàn, nhưng hiếm khi để lại cho đại ngàn một “nhân ảnh”.
Tạ ơn, không hơn
Với nền tảng là những chuyên gia truyền thông (media), chúng tôi có khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Chúng tôi quyết định biến chuyên môn của mình thành lời tạ ơn chân thành nhất. Dự án chụp ảnh chân dung tặng đồng bào ra đời, không mang màu sắc ban ơn, mà là sự hoàn trả.
Cách tiếp cận của chúng tôi hoàn toàn khác biệt. Chúng tôi không yêu cầu đồng bào phải mặc trang phục truyền thống rực rỡ nếu họ không muốn, không sắp đặt họ vào những bối cảnh khiên cưỡng để thỏa mãn “cái nhìn ngoại lai” (exotic gaze). Chúng tôi chụp họ như chính những gì họ đang là: một nụ cười rạng rỡ với hàm răng ám khói thuốc, một khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi sau giờ lên rẫy, hay ánh nhìn trầm mặc đầy sương gió của một già làng.
Một bức ảnh chân dung được in ra ngay tại chỗ và trao tận tay đồng bào. Nó là một “vi hạt” đóng gói lịch sử cá nhân. Nhiều năm sau, khi quá trình đô thị hóa có thể làm xói mòn nhiều giá trị, khi những cánh rừng có thể lùi xa, bức ảnh ấy sẽ trở thành kỷ vật của một gia đình. Nó chứng minh rằng thế hệ cha ông họ đã từng sống, từng mang một vẻ đẹp trác tuyệt và thuần khiết đến thế.
Chuyến đi Tây Nguyên năm 2018 đã thay đổi hoàn toàn lăng kính nghề nghiệp của tôi. Nó định hình lại một nguyên tắc tối thượng trong việc thực hành văn hóa và truyền thông: Mọi sự khai thác chất liệu bản địa đều phải đi kèm với lòng trắc ẩn và trách nhiệm phản hồi. Chúng ta không thể bảo tồn di sản nếu như bỏ quên những con người đang ngày đêm cưu mang di sản ấy.
Việc trao lại những bức ảnh chân dung, suy cho cùng, chính là cách chúng tôi lưu giữ lại một tàng thư sống – nơi mỗi khuôn mặt người là một trang sử hào hùng và bi tráng của đại ngàn.
Other Articles
Những ý niệm mới về du lịch văn hóa
Sách Ngựa- Lê Trí Dũng
