Một nhóm bạn trẻ đam mê cổ phong, văn hóa; vị giáo sư lịch sử đầu ngành; vị công tôn nữ hơn 90 tuổi của nhà Nguyễn đã cùng phục dựng, phỏng dựng lại những trang phục xưa của hoàng tộc và người dân Việt các triều đại. Đáng nói, liên kết giữa các mắt xích này là một thanh niên 9x: Nguyễn Đức Lộc. Cậu đã từ bỏ nghề báo để bắt đầu lập nhóm, mở công ty riêng để nghiên cứu, dệt nên những tấm áo từ quá khứ cách đây cả trăm năm.
Lễ ban quạt là nghi lễ được ghi chép trong Lịch triều hiến chương loại chí, thiên lễ nghi chí. Theo đó, vào ngày Tết Đoan Ngọ- 5/5 Âm lịch, vua sẽ ban quạt cho các quan đại thần.
Theo Giáo sư sử học Lê Văn Lan, việc ban quạt này có hai ý nghĩa. Về mặt thực dụng, cái quạt giúp con người bớt oi nóng mùa hè. Sâu xa hơn, về mặt tinh thần, đó là cách bậc quân vương liên kết với các cộng sự của mình trong triều đình qua việc thể hiện sự quan tâm.
Việc của Ỷ Vân Hiên là phục dựng trang phỏng dựng trang phục thời Lê Trung Hưng và đưa chúng đến với công chúng thông qua hoạt cảnh sân khấu. Tại đây, người ta sẽ bắt gặp trở lại nhiều trang phục chỉ có trong tư liệu như: áo của các quan Nhất, Nhị, Tam Phẩm, áo giao lĩnh (cổ chéo); áo viên lĩnh (cổ tròn) hay một số dạng áo đối khâm; các dạng áo của các lính y vệ khác như áo đa la; hay như mũ đinh tự khá phổ biến thời Lê. Những người tổ chức cũng phỏng dựng tục để tóc dài xõa từ đàn ông cho đến đàn bà, từ quan viên cho tới dân thường.
Khi được hỏi từ cơ sở nào để phỏng dựng và có sợ sai nhiều quá so với áo gấm xưa không, Lộc đáp: Nói là 1 tháng xong đó là thời gian thực hiện thôi, còn chúng tôi đã nghiên cứu từ trước rất nhiều. Sách sử mình nói rất ít về trang phục, lại ghi bằng ký tự viết nên cũng nhiều khó khăn. Lắm lúc, đội nghiên cứu lọc cả trăm trang sách ra được hai dòng có giá trị.
Trong Chi Phong tiên sinh tập, sứ thần Triều Tiên Lý Toái Quang miêu tả sứ thần nước ta là Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan khi đi sứ nhà Minh: “Gặp ngày triều hội vào chầu cửa khuyết thì búi tóc đội mũ, nhất nhất noi theo phục sức của thiên triều, nhưng nom sắc mặt ông có vẻ nhăn nhó khó chịu, vừa về là cởi bỏ ngay. Cả đoàn hai mươi ba người đêu xõa tóc, người cao sang thì sơn răng, kẻ hạ tiện thì mặc áo ngắn đi đất, dù vào mùa đông vẫn đi đất, không xỏ tất dài. Chừng phong tục của họ là vậy”.
Lộc nói: “Chúng tôi cũng không hoàn toàn chỉ hình dung qua sách. Chúng tôi lấy tư liệu mô tả trong sách rồi đối chiếu với các pho tượng cổ hay các tranh cổ để khớp nối. Nên tất cả những trang phục chúng tôi trình diễn là những trang phục tiệm cận nhất có thể trang phục thời Lê Trung Hưng với những tư liệu hiện còn.”
Theo chia sẻ, trang phục của các vị quan, nhóm Lộc dùng chất liệu tơ sống được đặt dệt riêng từ các làng nghề. Và riêng việc tìm được các làng nghề hiện nay có thể thực hiện tốt được yêu cầu của áo gấm cung đình xưa cũng khá khó khăn.
Nói về nhóm Lộc, Giáo sư Lê Văn Lan cho biết: “Đây là chương trình của các bạn trẻ yêu thích lịch sử văn hóa dân tộc. Nó mới mẻ, hào hứng, phấn khích chứ không bị chai sạn, khô khan. Tôi đã làm việc, trao đổi nhiều với họ và tôi thấy các bạn trẻ sẽ còn làm được nhiều hơn thế. Bởi, trữ lượng các ngày lễ rất nhiều để khai thác vận dụng. Nếu khéo léo đưa đến cho công chúng hình ảnh, phục trang từ quá khứ sẽ khiến lịch sử gần gụi, sống động hơn.
Mệ Trí Huệ là chắt nội của vua Minh Mạng. Bà sinh ra trong gia đình hoàng tộc song bà không may mắn được hưởng những sung túc của gia tộc. Cha bà, ông Nguyễn Phúc Hường Dẫn, là một trong những nhân vật đóng vai trò quan trọng trong cuộc khởi nghĩa của vua Duy Tân năm 1916 chống thực dân Pháp. Việc không thành, ông Hưỡng Dẫn bị khép vào tội chết song được vua Khải Định tha tội.
Năm 1945, vua Bảo Đại thoái vị, Đức Từ Cung (vợ vua Khải Định, mẹ vua Bảo Đại) rời cung. Mệ Trí Huệ nhận tới chăm sóc bà. Và thời này là lúc mệ Trí Huệ được Đức Từ Cung giao phó việc thuê may lại gối xếp để sinh hoạt và thờ cúng.
Mệ dạy nhóm trẻ:“Lần đầu làm có thể không được ngay gối, lại làm tiếp, lần thứ hai, thứ ba thì mọi việc đều hoàn hảo. Quan trọng là đường may phải ngay ngắn, làm người cũng thế.”
Từ đó, hình ảnh chiếc gối xếp thủ công 4 hoặc 5 lá tưởng chừng đã mai một nay đang dần xuất hiện trở lại trên các diễn đàn cổ phong cũng như sinh hoạt.
Bên cạnh đó, các loại áo nhật bình, ngũ thân, giao lĩnh nhà Nguyễn vốn ít được biết đến nay đã dần trở thành một phần của văn hóa đại chúng. Những cô gái mặc áo nhật bình đang xuất hiện nhiều hơn như một trào lưu: trên phố, trong ảnh kỷ yếu hay cả lễ ăn hỏi.
“Trào lưu tìm về cổ phục là tất yếu. Đó là lý do chúng tôi mới ra mắt hơn 1 năm song những dự án liên tiếp được triển khai. Bởi, khi thế giới càng gần nhau, xã hội thêm trù phú là lúc người ta tìm về căn cước văn hóa, lịch sử của dân tộc mình. Và lịch sử, văn hóa rất sinh động, gần gũi trang phục cha ông.”- Lộc cho biết lý do thành lập công ty.
Theo Lộc nhìn lại quá trình một năm vừa làm vừa mò mẫm, điều mà cậu và cộng sự cảm thấy hài lòng nhất là được ghi nhận. Một năm, đầu tư tiền tỉ, 15 người trẻ làm việc cần mẫn đã khiến thương hiệu xuất hiện ở gần như đa số các sự kiện quan trọng đòi hỏi cổ phục.
Nhóm cũng vui vẻ chia sẻ thêm, tới đây, trang phục do nhóm thiết kế sẽ hiện diện tại triển lãm “Việt Nam tại Châu Âu, Châu Âu trong Việt Nam: Bản sắc, xuyên quốc gia và tính di động của con người, ý tưởng và thực tiễn xuyên không gian và thời gian” tại Leiden, Hà Lan.
Nhóm chia sẻ: “Các bộ trang phục được trưng bày trong buổi triển lãm lần này bạo gồm những trang phục được sử dụng cho dân thường, quan lại và các thành viên trong hoàng thất, được may và phỏng theo kỹ thuật và quy tắc thẩm mỹ được quy định trong triều Nguyễn. Các chất liệu được sử dụng chủ yếu đến từ các làng lụa truyền thống của Việt Nam như lụa Mã Châu, lụa Vạn Phúc. Các họa tiết trên trang phục được phỏng theo từ các sản phẩm của thời Nguyễn, đảm bảo tính chính xác lịch sử và duy trì các giá trị thẩm mỹ.”
Khi được hỏi câu cuối cùng về việc có lo lắng những thị phi tranh cãi vốn là một phần trở ngại của việc thực hiện các sản phẩm lịch sử, nhất lại mang tính thương mại, Lộc đáp: “Chúng tôi không ngại tranh luận. Những sản phẩm chúng tôi làm đều có cơ sở. Câu chữ chúng tôi dùng cũng khá rõ ràng: phỏng dựng, phục dựng hay thiết kế dựa theo… Mọi thông tin đều minh bạch. Còn việc nếu có ai vẫn lấn cấn ở chi tiết này, chi tiết kia thì cũng tôi sẵn sàng lắng nghe”.
“Tôi đã từng làm tình nguyện ở nhiều dự án lịch sử, văn hóa phi lợi nhuận” – Lộc kể tiếp – “Tôi thấy cách đó cũng hay. Nhưng cá nhân tôi nhận ra rằng nếu mình muốn gắn bó, dồn hết tâm sức để đi một chặng đường dài, chúng tôi cần làm thương mại để sống được với cổ phong.”
Trong cuộc trò chuyện, Lộc không né tránh chuyện thương mại hóa sản phẩm lịch sử luôn phải đáp ứng yêu cầu chất lượng rất gắt gao từ phía người tiêu dùng và giới chuyên môn. “Đường thị phi thì vẫn phải đi, và vẫn phải có người đi mới phát triển cổ phục được.” – Lộc nói.
Phạm Mỹ
