Để ‘báu vật dân gian’ thúc đẩy công nghiệp văn hoá

Công nghiệp văn hóa đang trở thành chiến lược trong nhiều quy hoạch phát triển. Đã có không ít MV, concert, bộ phim với những con số kỷ lục thời gian gần đây. Nhưng đằng sau những tín hiệu tích cực đó, cần xem lại cốt lõi của ngành công nghiệp đặc biệt này.

Nghệ nhân ở ‘tiêu chuẩn 5 sao’

Gần mười năm trước, khi bắt đầu xây dựng Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hoá phi vật thể Việt Nam (VICH), động lực của chị Nguyễn Thị Lệ Quyên (GĐ Trung tâm) rất đơn giản: “Mình đi ra ngoài, mình phải mang một thứ gì đấy của mình đi”. VICH tự đặt mình vào vai trò một “nhà sản xuất” các chương trình văn hóa nghệ thuật, chủ yếu là nghệ thuật trình diễn truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Nhưng trên hành trình ấy, chị nhận ra nghệ nhân những người vẫn được tôn vinh là “báu vật sống” vẫn bị đối xử không được tôn trọng đúng mức so với ngôi sao giải trí. Đi sự kiện thì tự xách đồ, tự thu xếp chỗ ngồi, nhiều chương trình chỉ ghi tên đơn vị tổ chức, còn nghệ nhân bị xếp vào nhóm “với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ”.

Từ trải nghiệm đó, VICH dần hình thành một nguyên tắc: không thể chỉ làm bằng nhiệt huyết, mà phải làm bằng giá trị. Giá trị về sự thừa nhận và giá trị về mặt kinh tế. Nghệ nhân chỉ thật sự đồng hành khi họ được nhìn nhận đúng mực, được gọi tên đàng hoàng và có phần trong giá trị kinh tế xứng tầm với di sản họ nắm giữ mang lại.

Tư duy ấy được “kích hoạt” trong một chuyến đi Ấn Độ theo chương trình của Trung tâm Văn hóa Ấn Độ (ICCR). Khi biết trong đoàn có tới 11 nghệ nhân (nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân dân gian), phía bạn lập tức nâng tiêu chuẩn phục vụ “năm sao”. Lệ Quyên kể: “Tất cả mọi thứ đều thay đổi, xe pháo thay đổi, nhà ở thay đổi. Chúng tôi còn có cả vệ sĩ đi cùng”.

Khoảnh khắc ấy mang lại một thứ “tự ái tích cực”. “Lúc đó, mình mới biết mình là ai”. Các nghệ nhân được  được đối xử đúng nghĩa “báu vật sống” của cả nền văn hóa họ đại diện. Họ không phải đi “xin diễn” hay những tấm giấy mời chung chung với chỗ ngồi sự kiện ở khuất xa sân khấu chính.

Từ cú hích này, VICH quyết định thay đổi triệt để cách định vị. Mọi tiêu chuẩn phải ở mức “năm sao” trong giá thành và cách đối xử. Nghệ nhân phải có người đón ở cửa, có chỗ ngồi đàng hoàng, thư mời từ các đơn vị ngoại giao phải ghi đích danh từng người. Chị Lệ Quyên cũng kể về một đơn vị mời nghệ nhân cố vấn cho MV của một ca sĩ nổi tiếng nhưng trong buổi họp báo mời chung chung, đơn vị từ chối tham dự. Bởi các nghệ nhân không được tôn trọng đúng mực.

Đằng sau sự cứng rắn ấy là nguyên tắc, nghệ nhân phải là trung tâm, không phải phần “phụ họa” cho thương hiệu, ca sĩ triệu view hay đơn vị tổ chức. VICH chấp nhận định vị sản phẩm của mình ở phân khúc “giá rất cao”, sản phẩm được coi là cao cấp “bởi vì chúng tôi luôn luôn có nghệ nhân, câu chuyện thật, hát thật”.

‘Không mang thánh ra chợ’

Tham gia công nghiệp văn hóa, chị Lệ Quyên cũng vấp phải những khó khăn trong quá trình thực hiện khi chủ thể văn hóa của Tín ngưỡng Thờ Mẫu nhất định không chịu hát ở trung tâm thương mại tại Myanmar. Quan điểm phía nghệ nhân là “không thể mang thánh ra chợ”.

Sự phức tạp và nhạy cảm khi làm việc với chủ thể văn hóa cũng hiện ra rất rõ trong câu chuyện của Trần Thảo Miên (Collective SonSon) với một nghệ nhân nhuộm chàm ở Tả Phìn (Lào Cai). Khi đề xuất một kỹ thuật nhuộm chàm mới (vốn có thể giúp sản phẩm đẹp hơn, bền màu hơn), Trần Thảo Miên nhận được cái lắc đầu. Bởi, kỹ thuật mới đòi hỏi “cả một sáng hoặc cả một ngày” chỉ để nhuộm.

Còn lịch sinh hoạt của người phụ nữ ấy nhuộm chỉ là một phần việc trong nhịp sống như: cho lợn ăn, chăm cháu. Nếu phải gom cả một ngày chỉ để nhuộm theo cách mới, cuộc sống của chị sẽ phải thay đổi. Và khi nhịp sống của nghệ nhân bị ảnh hưởng, các tri thức, kỹ thuật nhuộm thủ công trở thành gánh nặng.

Từ đó, Trần Thảo Miên rút ra kết luận, điều tạo nên ý nghĩa của sản phẩm thủ công là “cuộc sống xung quanh họ”. Và cuộc sống sinh động của từng nhóm nghệ nhân với các bối cảnh sống khác nhau cũng nên được cân nhắc như một phần của di sản khi tiếp cận.

Câu chuyện “không được mang thánh ra ngoài chợ” và nhuộm chàm ở Tả Phìn cho thấy rõ bài toán mà chiến lược gốc rễ công nghiệp văn hóa buộc phải đối diện. Đó là sự tham gia của chủ thể văn hóa, những nghệ nhân, những người chúng ta tụng ca là “báu vật sống”. Nếu quy hoạch, chương trình, sự kiện hay mô hình kinh doanh không tương thích với nhịp sống của cộng đồng nắm di sản thì hoặc là di sản sẽ biến dạng, hoặc là cộng đồng sẽ âm thầm rút lui.

Muốn di sản bước ra không gian công cộng, đi vào thị trường, đi xa hơn trên bản đồ du lịch, trở thành “quyền lực mềm” trên trường quốc tế nhưng lại ít khi bắt đầu từ câu hỏi: nhịp sống của cộng đồng nắm di sản vận hành thế nào, và họ có thực sự muốn đi theo cách mà chúng ta vạch ra hay không.

Trong bối cảnh đó, những mô hình đặt nghệ nhân vào vị trí trung tâm, dám định vị chương trình ở phân khúc “giá rất cao” vì có sự tham gia của nghệ nhân đang là chỉ dấu đáng lưu tâm . Bởi nó chứng minh rằng công nghiệp văn hóa có thể trả giá (về tiền và sự tôn trọng) xứng đáng cho chủ thể nắm giữ di sản.

Vốn liếng cha ông

Nghệ nhân là trung tâm, nếu hiểu đúng, là việc chấp nhận rằng mọi kế hoạch phát triển, mọi chuỗi giá trị, mọi bản quy hoạch đều phải cân nhắc quyền được sống đúng nhịp của cộng đồng và quyền được hưởng phần xứng đáng từ giá trị mà di sản của họ đang nắm giữ .

Tiền nhân đã để lại một gia tài khổng lồ về di sản văn hóa phi vật thể, tri thức dân gian được tích lũy qua bao thế hệ. Việc làm giàu từ vốn liếng ấy bằng chuỗi giá trị âm nhạc, điện ảnh, thời trang, du lịch, giải trí là chính đáng, cũng là xu thế tất yếu. Và phần nào đó, chúng ta đang đi đúng hướng.

Nhưng trong công cuộc phục hưng đầy hứng khởi và đang có dấu hiệu tích cực này này có nhiều điều cần được thực sự để tâm. Đó là tôn trọng những người đang gánh phần hồn của di sản trên vai. Họ xứng đáng được gọi tên, được ngồi đúng chỗ, được trả công xứng đáng để có động lực tiếp tục sống với di sản.

Tôn trọng nghệ nhân cũng chính là giữ gìn phẩm giá và lòng tự tôn của chúng ta với văn hóa của mình.

Chỉ khi nào sự tôn trọng và mức chi trả bám theo giá trị thực, chứ không chỉ theo độ ồn ào mới có thể nói đến chuyện gìn giữ bản sắc và tạo ra những giá trị trong bối cảnh cạnh tranh dữ dội.

Và cũng khi đó, công cuộc kiến tạo công nghiệp văn hóa mới có cơ hội phát triển bền vững, lành mạnh.

Phạm Mỹ