Đánh thức tiềm lực từ Nghị quyết 80

Văn kiện yêu cầu chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo, huy động nguồn lực xã hội và thị trường để văn hoá đi vào kinh tế, đi vào không gian số, đi vào đời sống; Đề cao vai trò con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực quan trọng nhất của sự phát triển bền vững. Nghị quyết đặt ra các mục tiêu định lượng đến 2030, tầm nhìn 2045, coi công nghiệp văn hoá là một động lực tăng trưởng mới.

Điều đáng chú ý là Nghị quyết nhấn vào chuyển đổi số văn hoá như một hướng đi chiến lược. Nói cách khác, văn hoá được nhìn như một “hệ thống” có thể dữ liệu hoá, chuẩn hoá, kết nối, chia sẻ và tái sử dụng để phục vụ giáo dục, du lịch, sáng tạo nội dung, thiết kế trải nghiệm.

Và thực tế đã chứng minh hướng đi đó không xa vời.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một ví dụ tiêu biểu. Điểm mạnh không nằm ở việc “có QR”. Điểm mạnh nằm ở việc tổ chức lại di sản thành một kho dữ liệu có cấu trúc, rồi biến kho dữ liệu ấy thành trải nghiệm. Khi audio guide đa ngữ xuất hiện, khi hệ thống thông tin số hoá cho phép người xem tự dẫn dắt hành trình, di sản bớt “khó vào”. Khi tour đêm “Tinh hoa đạo học” vận hành như một sản phẩm văn hoá – du lịch có kịch bản, ánh sáng, điểm dừng kể chuyện, di sản bớt “tĩnh”. Nó chuyển sang trạng thái sống – Sống theo cách của đời sống đương đại. Điều này làm thay đổi cách công chúng nhìn di sản. Người trẻ đến Văn Miếu bắt đầu ở lại lâu hơn. Họ chịu khó đọc, chịu khó nghe. Họ có điểm chạm với tri thức, với câu chuyện, với “hồn vía” của nơi chốn.

Nếu Văn Miếu là ví dụ về “dữ liệu hoá và trải nghiệm hoá” di sản, thì Di tích Nhà tù Hỏa Lò là ví dụ điển hình về “truyền thông hoá” ký ức theo cách hiện đại. Hỏa Lò nhiều năm qua trở thành một hiện tượng trong truyền thông di sản. Fanpage của di tích này đã hàng trăm ngàn lượt theo dõi trong thời gian ngắn nhờ cách kể chuyện và lôi kéo công chúng trẻ.

Họ chọn góc nhìn gần gũi với người trẻ. Họ làm nội dung theo logic của mạng xã hội: ngắn gọn, giàu cảm xúc, dẫn dắt được trí tò mò, tạo được thói quen theo dõi, rồi từ đó kéo người xem từ online ra offline. Cũng từ đó, khách đến Hỏa Lò ngày một đông và những đêm sự kiện của di tích thường phải đặt trước cả tháng.

Nhiều di tích, bảo tàng, công trình văn hóa khác cũng đang “khoác áo mới” theo những cách rất đa dạng. Có nơi chọn tour đêm, có nơi chọn trình diễn đa phương tiện, có nơi chọn triển lãm tương tác, có nơi chọn kể chuyện qua nhân vật, có nơi chọn dữ liệu hoá và mở kho tư liệu cho nghiên cứu – sáng tạo. Điểm chung là di tích phải trở thành nội dung, trải nghiệm, thành một “sản phẩm văn hoá” theo nghĩa tích cực nhất của từ này.

Đặt trong khung Nghị quyết 80, những ví dụ ấy là tín hiệu cho thấy nếu chính sách tạo bệ đỡ đúng, văn hoá có thể đi xa hơn nhiều: đi vào trường học, đi vào du lịch, đi vào nội dung số, đi vào sản phẩm sáng tạo, đi vào thương hiệu quốc gia.

Nghị quyết 80 đặt văn hoá vào trục quốc gia theo cách rành mạch: văn hoá là hệ điều tiết của phát triển nhanh và bền vững. Khi coi văn hoá là hệ điều tiết, nhà nước buộc phải làm phần “cơ chế cứng” cho “hạ tầng mềm”. Nghị quyết nhấn mạnh các mục tiêu lượng hoá, được coi như ‘KPI’ (tạm dịch là chỉ số đo lường hiệu quả công việc) trong lĩnh vực phát triển văn hóa).

Nghị quyết đặt mục tiêu đóng góp của công nghiệp văn hoá vào GDP khoảng 7% vào năm 2030 và khoảng 9% vào năm 2045. Nghị quyết cũng thống nhất chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hoá Việt Nam. Đó là ngày lễ, người lao động được nghỉ có lương. Nếu được thiết kế thành “mùa văn hoá” có đặt hàng sáng tạo, có hoạt động giáo dục cộng đồng, có kích hoạt du lịch và thị trường trải nghiệm, nó sẽ trở thành một cơ chế kích cầu thường niên.

Nghị quyết 80 tạo một thông điệp rằng muốn công nghiệp văn hoá đạt 7% GDP vào 2030, phải hình thành hệ sinh thái. Hệ sinh thái đó cần ba điều kiện nền.

Bảo hộ bản quyền phải mạnh. Doanh nghiệp không thể đầu tư phim, nhạc, game, thiết kế, xuất bản, trải nghiệm số nếu tài sản trí tuệ bị xâm hại. Nghị quyết đặt nhiệm vụ hoàn thiện thể chế và nâng hiệu lực thực thi để hình thành thị trường văn hoá lành mạnh.

Ưu đãi thuế và đất phải đủ lực. Nghị quyết định hướng cơ chế ưu đãi cho doanh nghiệp văn hoá và các dự án văn hoá trọng điểm. Điều này đặc biệt quan trọng với các không gian sáng tạo, studio sản xuất, trung tâm trải nghiệm, bảo tàng tư nhân, dự án số hoá di sản. Văn hoá là lĩnh vực “đốt vốn” dài. Nếu không có ưu đãi, doanh nghiệp sẽ không thể cạnh tranh với các ngành có vòng quay tiền nhanh.

PPP, hợp tác công tư đã được Nghị quyết đề cập và đây cũng là điểm sáng để đánh thức tiềm lực. Những gì Văn Miếu hay Hỏa Lò đang làm đều cho thấy, khi một đơn vị công lập có tư duy thị trường và kỹ năng truyền thông, kết quả tốt lên thấy rõ. Nhưng để mở rộng quy mô, cần doanh nghiệp tham gia bằng vai trò chuyên nghiệp: thiết kế trải nghiệm, sản xuất nội dung, công nghệ số, vận hành dịch vụ, truyền thông, bán hàng. PPP cho phép hai bên chia sẻ rủi ro và chia sẻ lợi ích.

Nghị quyết cũng nhấn vào nhiệm vụ xây dựng thương hiệu văn hoá Việt Nam, tăng năng lực hội nhập, đưa sản phẩm văn hoá ra thị trường quốc tế. Đây là điểm quyết định: công nghiệp văn hoá chỉ thực sự lớn khi có xuất khẩu, không chỉ xuất khẩu hàng hoá mà xuất khẩu nội dung và trải nghiệm.

Nghị quyết 80 coi con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực. Điều này chỉ có ý nghĩa khi quyền thụ hưởng và quyền tham gia của người dân trở thành tiêu chí đo lường. Nghị quyết đặt yêu cầu giảm chênh lệch thụ hưởng văn hoá giữa các vùng miền. Điều này gắn trực tiếp với đầu tư thiết chế văn hoá cơ sở, thư viện, không gian công cộng, hoạt động nghệ thuật cộng đồng và khả năng tiếp cận nội dung số chất lượng.

Nghị quyết nhấn mạnh xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đặc biệt trong không gian mạng. Đây là quyền lợi trực tiếp của người dân: quyền được sống trong môi trường thông tin ít độc hại hơn, ít dung tục hoá hơn, ít bạo lực hoá hơn. Đây cũng là quyền của trẻ em và gia đình, quyền được bảo vệ, được định hướng thẩm mỹ, được tiếp cận nội dung giáo dục và văn hoá.

Và cuối cùng, Nghị quyết 80 nhắc tới một điều cốt lõi rằng, người dân phải là chủ thể văn hoá. Chủ thể nghĩa là có quyền sáng tạo, quyền bảo vệ, quyền giám sát và quyền lựa chọn. Mỗi lượt xem, mỗi chia sẻ, mỗi tấm vé mua, mỗi chuyến đi chơi, mỗi cuốn sách chọn đọc đều là hành vi văn hoá. Đó là “lá phiếu” hàng ngày dành cho các đơn vị quản lý văn hóa cũng như các doanh nghiệp, “lá phiếu” sống còn của thị trường.

Nghị quyết 80 ra đời khi các di tích đã bắt đầu thay áo. Đó là lợi thế! Chính sách nếu đi kịp thực tiễn sẽ biến các điểm sáng thành hệ thống. Nếu làm được, văn hoá sẽ không đứng ngoài kinh tế. Văn hoá sẽ trở thành năng lực cạnh tranh, thành quyền lực mềm của quốc gia. Và người dân sẽ là bên hưởng lợi lớn nhất. Người dân sẽ hưởng lợi bằng một đời sống tinh thần dày hơn, một môi trường sống tốt hơn, và một niềm tin sâu thẳm vào Tổ quốc nghìn năm văn hiến.