Người ta vẫn thường cau mày trước cảnh chen lấn, xô đẩy để cướp lộc, xin ấn tại các di tích, lễ hội đầu năm. Nhưng nếu gạt bỏ lớp vỏ bọc ồn ào và có phần “phàm tục” ấy để nhìn sâu vào tâm thức đám đông, câu chuyện có phần hơi khác.
Đến hẹn lại lên
Hơn 10 năm làm phóng viên di sản, tôi chưa từng có mặt trong các buổi tiệc khai xuân tại tòa soạn. Suốt thời gian ròng rã ấy, hành trình đầu năm của tôi bắt đầu từ mùng 5 Tết, với chiếc ba lô nặng trĩu máy ảnh và nỗi ám ảnh thường trực về sự xô bồ.
Lịch trình của tôi là một vòng lặp không đổi của những điểm nóng tâm linh miền Bắc: Khởi đầu là chen chân mở hội Chùa Hương, rồi vội vã lao về Nam Định để kịp phiên chợ Viềng “mua may bán rủi” trong đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8. Rồi tôi tạt qua Phủ Dầy. Tiếp là qua Yên Tử, lên chùa Đồng. Kế là tới hội Lim để nghe hát canh xuyên đêm rồi ra đồi Lim nghe quan họ qua loa kẹo kéo. Kết lại là dùng mọi quan hệ cũng như kinh nghiệm để có mặt ở vị trí đẹp, trong giờ Tý đêm 14 để chứng kiến cảnh khai Ấn Đền Trần. Sau đó, tôi tiếp tục tham gia ghi chép các lễ hội khắp miền Bắc tới tận hết tháng 2 Âm Lịch.
Trong khoảng thời gian ấy, ống kính của tôi đã ghi lại không biết bao nhiêu cảnh tượng “vỡ trận”. Tôi đã chứng kiến những biển người dẫm đạp lên nhau để tranh một manh chiếu rách, những cánh tay gân guốc xé toạc cả kiệu rước để cướp một bông hoa tre, và những tiếng gào thét vang lên giữa khói hương nghi ngút chỉ để xin một tờ ấn đóng vội, những tờ tiền xoa tới mức ngôi chùa trên đỉnh núi bóng loáng.
Với tư cách là một phóng viên văn hóa, tôi đã ghi chép, phản ánh không biết bao nhiêu cảnh tượng kinh hoàng mùa lễ hội. Tôi cũng đã phỏng vấn cả trăm chuyên gia, từ các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, các vị chức sắc tôn giáo cho đến các nhà xã hội học để nói lại cho rõ về thực hành tôn giáo “đúng” với từng lễ hội, từng tôn giáo, tín ngưỡng. Hàng ngàn bài báo, phóng sự đã được tôi và các đồng nghiệp sản xuất, ra rả trên mọi phương tiện truyền thông với cùng một thông điệp về du xuân, đi lễ để lấy cái An trong lòng chứ không phải giành giật, tranh cướp…
Nhưng rồi, tất cả đều như muối bỏ bể. Những cảnh tượng ấy vẫn tái diễn, năm này qua năm khác, bền bỉ và thách thức. Có chăng, những năm gần đây, hình ảnh trên mặt báo bớt “xấu xí” hơn đôi chút. Phần vì ban tổ chức đã khôn khéo hơn trong việc xử lý kỹ thuật, phần vì chính những phóng viên như tôi cũng bắt đầu thấy chán ngán. Chúng tôi chán cái cảm giác bất lực khi phải tường thuật mãi một kịch bản cũ rích, chán việc phải lên án một thói quen đã ăn sâu vào xương tủy của một bộ phận cộng đồng.
Sau đó, tôi có làm việc với các doanh nghiệp quản lý và vận hành di tích. Khi đứng ở góc độ của người làm dịch vụ văn hóa, tôi không còn nhìn dòng người kia là những “đối tượng cần giáo dục” nữa. Tôi nhìn họ như những “khách hàng” đang mang trong mình một nỗi đau cụ thể. Đó chính là insight khách hàng. Và thứ họ đang tuyệt vọng tìm kiếm, bất chấp việc phải trả giá bằng sự chen lấn và mệt mỏi, chính là một giải pháp cho sự bất an của mình.
Năm nay, mùa lễ hội 2026, sự chen lấn ấy vẫn lặp lại, ở quy mô lớn hơn. Tổng Cục Du lịch Quốc gia cho thấy một bức tranh toàn cảnh: Chỉ trong 9 ngày Tết, 14 triệu lượt khách, tăng vọt so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, doanh thu từ du lịch tâm linh chiếm tỷ trọng áp đảo. Ngoài Hà Nội và TPHCM, hai tỉnh có mặt trong top 4 tỉnh thu hút du lịch sau Tết là Ninh Bình và An Giang, hai “đầu tàu” du lịch tâm linh ở 2 miền. Ninh Bình ghi nhận số khách tăng tới hơn 80% cùng kỳ.
Cũng rất sớm để kết luận lý do du lịch tâm linh năm nay bỗng trở thành điểm sáng của ngành du lịch, và điểm đau đầu với giới di sản. Nhưng, sự gia tăng chóng mặt này phần nào cũng phản ánh nỗi lòng của của cộng đồng trong năm 2025 với những biến động chưa từng có vừa qua.
Chữ An thời AI
Chưa bao giờ, khái niệm “ổn định” lại trở nên mong manh đến thế. Năm 2026 được dự báo là năm của những hệ sinh thái số mới, nơi trí tuệ nhân tạo (AI) đã phả hơi lạnh vào gáy của cả những nhân sự gạo cội nhất. Khi một thuật toán vô tri có thể thay thế vị trí của một chuyên gia mẫn cán, khi một cơn bão giá hay sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu có thể cuốn bay thành quả tích lũy cả thập kỷ, con người bỗng nhận ra sự nhỏ bé đến tội nghiệp của mình.
Càng văn minh, càng chạm tay gần đến những giới hạn của công nghệ, con người lại càng hoang mang nhận ra có quá nhiều biến số nằm ngoài tầm kiểm soát của lý trí.
Hãy nhìn vào dòng người đổ về các điểm nóng tâm linh đầu năm nay. Không chỉ là những bà, những mẹ ở nông thôn với niềm tin chân chất. Xen lẫn trong dòng người mồ hôi nhễ nhại ấy là những bộ veston sang trọng của giới doanh nhân, là những gương mặt trẻ măng của thế hệ Gen Z, những người vốn được coi là công dân toàn cầu.
Tại sao họ lại ở đó? Tại sao một vị CEO, người nắm trong tay hàng ngàn nhân sự, lại chấp nhận bị xô đẩy để xin một quẻ xăm? Tại sao một kỹ sư phần mềm lại tranh cướp một lá ấn?
Câu trả lời nằm ở nỗi sợ hãi.
Trong một thế giới mà rủi ro được chia đều cho tất cả, từ người lao động phổ thông lo sợ làn sóng sa thải (layoff) cho đến giới chủ lo lắng về thuế quan toàn cầu và chuỗi cung ứng, thì việc chen lấn trước cửa thánh thần là hành động phản kháng lại nỗi sợ hãi.
Họ đến đây để tìm kiếm một sự “bảo hiểm tâm linh”. Không công ty bảo hiểm nào trên thế giới bán gói bảo hiểm này. Cái “Lộc” họ xin, cái “Ấn” họ giành giật, thực chất là một khế ước ngầm.
Họ hy vọng rằng, năm nay, mình sẽ được một thế lực siêu nhiên bảo trợ trước những bất trắc vô hình. Khi thuật toán AI có thể loại bỏ hồ sơ của họ trong tích tắc, họ cần một niềm tin (dù phi lý tính) rằng mình có “quý nhân phù trợ”. Đó là logic của sự sinh tồn.
Cái lý của đám đông
Nhìn nhận như vậy, ta thấy cái cảnh chen lấn, xô bồ kia bỗng trở nên đáng thương hơn là đáng trách. Họ chấp nhận sự hành xác. Họ chấp nhận bị dẫm đạp lên chân, chấp nhận mùi mồ hôi nồng nặc, chấp nhận sự hỗn loạn. Bởi vì cái giá đó vẫn còn quá rẻ so với cái giá của sự bất an đang gặm nhấm họ mỗi ngày. Họ đổi sự xô bồ về thể xác trong vài giờ đồng hồ để lấy sự tĩnh tại (dù giả định) trong tâm hồn cho suốt 365 ngày sắp tới.
Tất nhiên, ta vẫn biết cái An giành giật ấy là ảo ảnh. Khi bên trong nội lực chưa vững vàng, khi kỹ năng chưa thích ứng với thời cuộc, thì ngàn lá ấn cũng không thể ngăn cản sự đào thải của thị trường.
Nhưng, trước những nỗi sợ hãi quá lớn của đời người, đôi khi lý trí cần phải lùi bước để nhường chỗ cho sự cảm thông. Chúng ta khó lòng đòi hỏi một đám đông đang hoang mang tột độ về tương lai phải hành xử như những thiền sư đắc đạo.
Có thể, lá ấn kia, cành lộc kia không có phép màu thực sự. Nhưng nếu nó giúp cho người đàn ông đang gánh nặng cơm áo kia có thêm niềm tin để bước tiếp vào ngày mai; nếu nó giúp người phụ nữ đang lo âu kia có được giấc ngủ ngon đêm nay, thì sự hỗn loạn ấy, âu cũng là một liệu pháp tâm lý tập thể cần thiết. Mặc dù vẫn phải khẳng định, đó không bao giờ là ý nghĩa ban đầu của lễ hội hay là những hình ảnh đáng cổ xúy.
Năm 2026, trước cửa đền, chùa vẫn là những dòng người cuồn cuộn. Vẫn lộn xộn, vẫn ồn ào. Nhưng thay vì chỉ trích sự “kém văn minh” như 10 năm trước, tôi chọn cách nhìn họ bằng ánh mắt bao dung. Bởi trong đám đông ấy là bóng dáng của thời đại.
Và biết đâu, có cả bóng dáng nỗi sợ hãi của chính chúng ta.
Other Articles
Những ý niệm mới về du lịch văn hóa
